Historia żydowskich mieszkańców przedwojennego Mrągowa po 1945 r. na dziesięciolecia popadła w zapomnienie. Nikt nie potrafił przywołać ani miejsc, ani postaci związanych z dziejami tutejszej gminy. Kiedy rozpoczął się proces odkrywania żydowskich śladów w krajobrazie mazurskiego miasta i jakie były jego początki? Kto dziś w Mrągowie pamięta o tutejszej społeczności żydowskiej? Czy jej historia jest ważna dla współczesnych mieszkańców miasta, w tym dla młodego pokolenia? Czy świadomość mrągowian o dziejach ich „małej ojczyzny” ulega w ostatnich latach zmianie?
Między innymi na te pytania spróbujemy odpowiedzieć podczas spotkania z Magdaleną Lewkowicz, nauczycielką i edukatorką, badaczką lokalnej historii, która kilkanaście lat temu zainicjowała w Mrągowie działania edukacyjne wokół historii tutejszej gminy żydowskiej i zaczęła jej dokumentowanie. Z jej inicjatywy, po kilkuletnich staraniach, w 2018 r. odsłonięto tablicę upamiętniającą cmentarz żydowski w Mrągowie. Magdalena Lewkowicz została dwukrotnie wyróżniona Nagrodą im. Ireny Sendlerowej „Za naprawianie świata” (2014, 2015). W 2018 r. znalazła się wśród laureatów prestiżowej „Nagrody POLIN”.
Spotkanie odbywa się w cyklu „MY Mendelsohn. Mozaika pamięci”
***
Wsparcie finansowe Festiwalu Mendelsohna: Goethe-Institut w Warszawie, Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego, Samorząd Miasta Olsztyna i Fundacja im. Róży Luksemburg
* * *
Fot. archiwum Magdaleny Lewkowicz
Motyw graficzny: Ewa Pohlke
Oprawa graficzna: Andrij Fil
Podczas wykładu w Domu Mendelsohna prof. Ruth Leiserowiz przedstawi historię rodziny Grumachów, pochodzącą z dawnych Prus Wschodnich, którą odtworzyła na podstawie badań archiwalnych. Punktem wyjścia do opowieści o historii Grumachów, która ma swój początek w Wartenburgu (dzisiejszym Barczewie) i Allenstein (Olsztynie), a która kończy się w Jerozolimie, jest zdjęcie przedstawiające Nathana Grumacha i jego żonę Friederike, którzy pobrali się w 1893 r. Jak potoczyło się życie małżeństwa Grumachów, gdzie pozostawili swój ślad? Narracja skupia się na Allenstein w latach osiemdziesiątych XIX wieku, ale także na Berlinie podczas II wojny światowej.
Dr Nathan Grumach (1863-1908) przyszedł na świat w Wartenburgu (Barczewie) w rodzinie właściciela tutejszego tartaku Moritza Grumacha i jego żony Johanny z domu Abrahamsohn. Był uzdolniony muzycznie i miał piękny, czysty głos. Chętnie pomagał w synagodze i gdy wracał do domu na szabat, śpiewał tam podczas nabożeństw. Grumach poślubił pochodzącą z Allenstein (Olsztyna) Friederike Mendelsohn. Para zamieszkała w Tilsit (dziś Sowietsk w obwodzie kaliningardzkim), gdzie Grumach pracował jako notariusz.
Prof. dr Ruth Leiserowitz (Uniwersytet Humboldta w Berlinie) od 2009 r. jest zastępczynią dyrektora Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Zajmuje się historią krajów nadbałtyckich oraz dziejami Żydów. Wraz z mężem i przyjaciółmi założyła stowarzyszenie „Żydzi w Prusach Wschodnich”, w którym aktywnie działa.
Spotkanie w języku polskim.
Serdecznie zapraszamy! Wstęp wolny!
Wsparcie finansowe: Goethe-Institut w Warszawie, Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego, Samorząd Miasta Olsztyna i Fundacja im. Róży Luksemburg
* * *
Motyw graficzny: Ewa Pohlke
Oprawa graficzna: Andrij Fil
Zamalowane okna rozbudzają wyobraźnię i wywołują smutek. Przez okno wyglądamy na świat albo zaglądamy do środka. Z zamalowanym oknem jest inaczej. W każdym razie, może być inaczej. Otwiera nas ono na nasze wewnętrzne przeżywanie, na nasze tajemnice, które kryje każde ludzkie życie. Szczególnie, gdy dom z zamalowanymi oknami stoi w Perłach. Czy może raczej w Perlswalde? A może tu i tam? Na niewidzialnej granicy…
U Anny Liminowicz, fotografki i autorki reportaży, człowiek wraz z jego historią i tajemnicą skrywa się w obrazie i w słowie. Zapraszamy z Autorką w podróż do Pereł/Perswalde.
Spotkanie poprowadzi Alicja Kulik, dziennikarka radiowa i reportażystka.
Anna Liminowicz- Fotografka i autorka reportaży. Ukończyła Fotografię Prasową w Instytucie Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego oraz Polską Szkołę Reportażu. W centrum jej zainteresowań znajdują się kwestie społeczne. Laureatka m.in. Nagrody im. Krzysztofa Millera za odwagę patrzenia oraz kilkukrotna laureatka Grand Press Photo. W 2021 roku uzyskała grant National Geographic Society’s Emergency Fund for Journalists na realizację dokumentu fotograficznego pt. Wirus lęku ( niedługo ukaże się książka). W 2022 opublikowała książkę Zamalowane okna, która została nominowana do Nagrody Wawrzyna oraz Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego.
Współpracuje m.in. z The New York Times, The Guardian, The Wall Street Journal, The Globe & Mail, NBC News, NRC, Der Spiegel, UNHCR i wieloma innymi.
Pochodzi z Mazur, mieszka w Warszawie.
Wsparcie finansowe: Goethe-Institut w Warszawie, Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego, Samorząd Miasta Olsztyna i Fundacja im. Róży Luksemburg
* * *
Fot. Artur Królicki
Motyw graficzny: Ewa Pohlke
Oprawa graficzna: Andrij Fil Pokaż mniej
O mieście – micie opowie ks. Henryk Błaszczyk w rozmowie z dziennikarką Ewą Mazgal.
Początki Jerozolimy – świętego miasta Żydów, chrześcijan i muzułmanów – sięgają czasów mitycznych, ale jej wpływ na dzieje świata od najdawniejszych czasów jest jak najbardziej realny. Na spotkaniu z ks. Henrykiem Błaszczykiem przedstawimy losy miasta od epoki królów Dawida i Salomona oraz budowy I świątyni. Zatrzymamy się w mieście Heroda Wielkiego, który nakazał rzeź niewiniątek. Opowiemy o Jezusie w Jerozolimie i zburzeniu miasta przez Rzymian. Przypomnimy wyprawy krzyżowe, których celem była „Jerozolima wyzwolona” i wielki ruch pielgrzymkowy, z którym wiąże się olsztyńska kaplica jerozolimska.
Jerozolima – miasto symbol – jest częścią dramatycznej izraelsko-palestyńskiej historii, a dzisiaj przyszłość tego skrawka ziemi, jak wiele razy wcześniej, spowija mrok. Czy kiedykolwiek w mieście Jeruzalem nie będzie „śmierci ani smutku, ani boleści”?
Wsparcie finansowe Festiwalu Mendelsohna: Goethe-Institut w Warszawie, Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego, Samorząd Miasta Olsztyna i Fundacja im. Róży Luksemburg
* * *
Motyw graficzny: Ewa Pohlke
Oprawa graficzna: Andrij Fil
Od upadku Prus Wschodnich i ich stolicy Königsbergu, poprzez bezprawie i chaos pierwszych lat na tzw. Ziemiach Odzyskanych, po współczesność i kryzys humanitarny na granicy polsko-białoruskiej. Tylko odwrotnie, burząc chronologię, stereotypy i literackie przyzwyczajenia. Realizm czy budowanie nowej mitologii? Diagnoza mazurskiego fatum? Z pewnością poruszający obraz splątanych ludzkich losów i niezawinionego cierpienia.
Rozmowę z naszą gościnią poprowadzi Joanna Wilengowska.
Fragmenty powieści „Toń” przeczyta Małgorzata Rydzewska – aktorka Teatru im. Stefana Jaracza
Partnerem wydarzenia jest Teatr im. Stefana Jaracza
Ishbel Szatrawska – ur. 1981 w Olsztynie. Dramatopisarka, powieściopisarka, felietonistka „Polityki”. Absolwentka I Liceum Ogólnokształcącego w Olsztynie i Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autorka m.in. „Wolnego strzelca” i „Żywotu i śmierci pana Hersha Libkina z Sacramento w stanie Kalifornia”, za który otrzymała m.in. nominację do Paszportu Polityki, Wawrzyn – Literacką Nagrodę Warmii i Mazur 2023 i nagrodę Olśnienia Empiku. „Toń” została wydana nakładem Wydawnictwa Cyranka we wrześniu 2023 i jest jej pierwszą powieścią. Mieszka i pracuje w Krakowie.
Serdecznie zapraszamy! Wstęp wolny!
Wsparcie finansowe: Goethe-Institut w Warszawie, Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego, Samorząd Miasta Olsztyna i Fundacja im. Róży Luksemburg
* * *
Motyw graficzny: Ewa Pohlke
Oprawa graficzna: Andrij Fil
Fot. Bogdan Frymorgen
W czasie spotkania z Mikołajem Grynbergiem porozmawiamy o tym, co jego książka „Jezus umarł w Polsce” (Wydawnictwo Agora 2023) mówi nam o współczesnej Polsce – o stanie państwa i prawa, ale przede wszystkim o wartościach ważnych dziś dla Polek i Polaków w wymiarze zarówno indywidualnym, jak i społecznym.
Zadamy sobie pytanie, czy jesteśmy w momencie, kiedy konieczne jest zredefiniowanie naszej opowieści o sobie samych, w której tradycyjnie takie wartości jak gościnność i religijność dla wielu odgrywały ważną rolę. Czy jako społeczeństwo jesteśmy gotowi na zmiany, które dzieją się na naszych oczach?
Porozmawiamy również o granicach, tych fizycznych i tych wewnętrznych, które regulują nasze poruszanie się i bycie we współczesnym świecie.
Serdecznie zapraszamy do wspólnego poszukiwania odpowiedzi!
Wstęp wolny!
* * *
Mikołaj Grynberg
Pisarz i fotograf, z wykształcenia psycholog. Autor albumów „Dużo kobiet” (2009) i „Auschwitz – co ja tu robię?” (2010). Jego zdjęcia były prezentowane niemal na całym świecie. Wydał zbiory rozmów „Ocaleni z XX wieku” (2012). „Oskarżam Auschwitz. Opowieści rodzinne” (2014) i „Księga wyjścia” (2018) oraz dwa tomy opowiadań: „Rejwach” (2017), który był nominowany do Nagrody Literackiej Nike i Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus a jego amerykańskie wydanie w przekładzie Seana Gaspera Bye znalazło się w finale National Jewish Book Awards 2022 oraz było nominowane do The Sami Rohr Prize for Jewish Literature oraz „Poufne” (2020). W 2021 roku zadebiutował jako reżyser filmem dokumentalnym „Dowód tożsamości” wyprodukowanym przez Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Od lat zajmuje się problematyką i historią polskich Żydów w XX wieku zadając sobie i swoim rozmówcom pytania o to, jak to jest być Żydem w Polsce i co to tak naprawdę znaczy. Od kilku lat prowadzi warsztaty pisania historii osobistych.
W lipcu, nakładem Wydawnictwa Agora, ukazała się jego najnowsza książka „Jezus umarł w Polsce”.
„Jezus umarł w Polsce”
Tu była cisza spokój, ptaszki śpiewały, aż któregoś dnia zamiast ptaszków usłyszeliśmy dźwięki helikopterów. Potem zaczęło się znajdować buty i ubrania. Potem ludzi.
Nikt z bohaterek i bohaterów tej książki nie wiedział, co ich czeka, kiedy pierwszy raz zdecydowali się pomóc uchodźcom. Nie wiedzieli, że będą musieli ukrywać się nie tylko przed służbami państwa, ale również przed swoimi sąsiadami. Że pomaganie nada ich życiu największy sens, ale też odbierze spokój, życie rodzinne, czasami pracę, wypali w nich nieusuwalne emocjonalne piętno. Tymczasem państwo polskie wciąż nie umie zapobiec kryzysowi humanitarnemu na granicy białoruskiej, bo wybiera rozwiązania siłowe zamiast sięgać po systemowe. Konsekwencją tego są dziesiątki ofiar, o których już dzisiaj wiemy i setki, o których dowiemy się w przyszłości.
Ludzie, których głosy wybrzmiewają w tej książce, wzięli odpowiedzialność za tę sferę, która została porzucona przez państwo. Dzisiaj są obiektami prześladowań, kiedyś będą kolejnym w historii Polski listkiem figowym. Wyznawcy boga, honoru i ojczyzny ich właśnie będą niedługo nosić na sztandarach. By zapomnieć o hańbie polskich służb, im właśnie będą budować pomniki, ale znowu będzie za późno.
* * *
Wsparcie finansowe: Goethe-Institut w Warszawie, Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego, Samorząd Miasta Olsztyna i Fundacja im. Róży Luksemburg.
* * *
Motyw graficzny: Ewa Pohlke
Oprawa graficzna: Andrij Fil
Fot. Mikołaj Starzyński
Pokaz poprzedzi wprowadzenie dr hab. Doroty Sepczyńskiej z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, poświęcone postaci Hannah Arendt, niemiecko-amerykańskiej teoretyczki polityki, filozofki i publicystki. Ta jedna z najbardziej wpływowych myślicielek XX wieku spędziła dzieciństwo w Królewcu.
Udział w pokazie jest bezpłatny.
Osoby zainteresowane udziałem w pokazie prosimy o wypełnienie formularza zgłoszeniowego, dostępnego pod poniższym linkiem:
https://forms.gle/P5dUfuGQjmjk3nYv5
Link do formularza będzie dostępny do piątku 20.10. do godz. 17.00.
Udział w pokazie będzie możliwy po otrzymaniu na podany w zgłoszeniu adres mailowy pisemnego potwierdzenia udziału.
Zachęcamy do udziału!
Organizatorami pokazu są Fundacja „Borussia” i Kino Studyjne Awangarda 2.
Partnerzy wydarzenia: Goethe-Institut w Warszawie, Aurora Films
Wsparcie finansowe: Goethe-Institut w Warszawie, Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego, Samorząd Miasta Olsztyna i Fundacja im. Róży Luksemburg.
* * *
Motyw graficzny: Ewa Pohlke
Oprawa graficzna: Andrij Fil
Podczas spotkania chcemy wspólnie przyjrzeć się przestrzeni kulturowej Śląska i przypomnieć niemiecko-żydowskich mieszkańców tych ziem, których historia dobiegła tragicznego kresu wraz z zakończeniem II wojny światowej. W swojej książce „Puste krzesła. Historie Żydów ze Śląska” wnikliwie i ze znawstwem opisuje je Leszek Jodliński, nie tylko przybliżając ich indywidualne losy, lecz także umieszczając je w szerszym kontekście historycznym.
Wśród bohaterów książki Leszka Jodlińskiego znajduje się m.in. Erwin Weichmann, lokalny przedsiębiorca i kupiec, na zlecenie którego Erich Mendelsohn zaprojektował w Gliwicach dom tekstylny Weichmanna (Seidenhaus Weichmann).
Serdecznie zapraszamy! Wstęp wolny!
Wsparcie finansowe: Goethe-Institut w Warszawie, Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego, Samorząd Miasta Olsztyna i Fundacja im. Róży Luksemburg.
Paertnerem wydarzenia jest Wydawnictwo AZORY.
* * *
Motyw graficzny: Ewa Pohlke
Oprawa graficzna: Andrij Fil
Fot. Archiwum L. Jodlińskiego
Podczas warsztatów uczestnicy wykonają ozdobne dekoracje zwane MIZRACHEM. Mizrach to z języka hebrajskiego „wschód”. W żydowskiej sztuce nazwą tą określa się także ozdobne tablice, zawieszane w domach i synagogach na ścianie wschodniej, dla zaznaczenia kierunku świętego miasta. Prowadząca warsztaty Ewa Pohlke opowie o tradycji tworzenia mizrachów, typowych symbolach i motywach oraz ich znaczeniu.
Do tworzenia mizrachów uczestnicy warsztatów użyją nożyczek, kolorowego papieru, bibuły, kolorowych flamastrów i gotowych szablonów. Wszystkie niezbędne materiały zapewniają organizatorzy, ale można też przynieść ze sobą własne materiały lub narzędzia. Gotowe dekoracje uczestnicy będą mogli zabrać po zajęciach do domu.
Zajęcia potrwają ok. 2 godzin.
Wstęp bezpłatny. Ilość miejsc ograniczona.
Wsparcie finansowe: Goethe-Institut w Warszawie, Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego, Samorząd Miasta Olsztyna i Fundacja im. Róży Luksemburg
* * *
Motyw graficzny: Ewa Pohlke
Oprawa graficzna: Andrij Fil
Fot. Ewa Pohlke
Dzięki wieloletnim staraniom Stowarzyszenia WK „Borussia” i Fundacji „Borussia”, zapoczątkowanych jeszcze w koniec lat 90., w latach 2005-2012 ten historyczny budynek przeszedł gruntowny remont, a dzięki pieczołowitej konserwacji odzyskał dawny blask.
Od 2013 r. odrestaurowana przestrzeń zabytkowego budynku łączy w sobie kilka funkcji – jest udostępniana zwiedzającym, którzy przyjeżdżają z całego świata, by zobaczyć pierwsze dzieło słynnego architekta zachowane w jego rodzinnym Olsztynie. Na co dzień jest to także miejsce edukacji obywatelskiej i niezależnej kultury: odbywają się tu warsztaty, wykłady, działania edukacyjne dla dorosłych i młodzieży, koncerty, spotkania literackie, muzyczne i filmowe, organizowane przez grupę społeczników i wolontariuszy, skupionych wokół „Borussii”. Mija dokładnie dekada, od kiedy Bet Tahara „odzyskała nowe życie”, stając się Domem Mendelsohna.
Z tej okazji podczas Festiwalu Mendelsohna zapraszamy w sobotę 14.10. na cykl spotkań poświęconych historii i współczesnej funkcji budynku pt. „Od Bet Tahary do Domu Mendelsohna”. Rozpoczną się one o godz. 11.00 w Domu Mendelsohna (ul. Zyndrama z Maszkowic 2).
W programie:
godz. 11.00
Historia i symbolika zapisana w przestrzeni Bet Tahary – oprowadzanie po Domu Mendelsohna
Prowadzenie: Ewa Pohlke i Ewa Romanowska (Olsztyn)
godz. 12.00
Od Bet Tahary do Domu Mendelsohna – seminarium z okazji 110-lecia powstania budynku
„Konserwacja i restauracja żydowskiego domu przedpogrzebowego/ Bet Tahary w Olsztynie”
Julia Martino (Toruń)
„Bet Tahara – pierwsza realizacja architekta Ericha Mendelsohna”
dr Ryszard Nakonieczny (Gliwice)
„Dom Mendelsohna – historia i pamięć”
Kornelia Kurowska, Ewa Romanowska (Olsztyn)
Dyskusja i podsumowanie
Serdecznie zapraszamy! Wstęp wolny!
Wsparcie finansowe: Goethe-Institut w Warszawie, Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego, Samorząd Miasta Olsztyna i Fundacja im. Róży Luksemburg.
* * *
Motyw graficzny: Ewa Pohlke
Oprawa graficzna: Andrij Fil
Fot. Jacek Sztorc
Kornelia Kurowska
// Julia Martino
dyplomowana konserwator dzieł sztuki, specjalizująca się w badaniach i konserwacji zabytków architektury z XIX i XX wieku
// dr Ryszard Nakonieczny
adiunkt na Wydziale Architektury Politechniki Śląskiej w Gliwicach, współautor i redaktor książek, edukator, organizator spacerów architektonicznych, dziesięciu edycji Festiwalu Ogrodów w Katowicach; kurator wystaw.
Ewa Pohlke
Ewa Romanowska
]]>